Zihin haritası nedir, nasıl yapılır?

Zihin haritası, bir konuyu sayfanın ortasına yazıp ana başlıklarını ve ayrıntılarını merkezden dışarıya doğru dallanan kısa anahtar kelimelerle gösteren bir not tutma yöntemidir. Satır satır not yerine konunun bütününü ve parçaları arasındaki bağları tek sayfada, bir bakışta görmeni sağlar.

Zihin haritası nereden çıktı?

Fikirleri merkezden dallanan şemalarla göstermek eski bir alışkanlıktır. "Zihin haritası" (mind map) adı ve bugün bilinen biçimi ise İngiliz yazar Tony Buzan'ın kitapları ve televizyon programlarıyla yaygınlaştı. Buzan'ın anlattığı biçimde merkezde bir konu, ondan çıkan kalın ana dallar, dallarda tek kelimeler, renkler ve küçük çizimler bulunur.

Ne zaman zihin haritası?

• Bir üniteyi bütün hâlinde görmek istediğinde
• Kompozisyon, sunum ya da proje için fikir toplarken
• Bir kitabın ya da dersin ana başlıklarını özetlerken
• Tekrarda bir konunun alt başlıklarını hatırlayıp hatırlamadığını sınarken

Adım adım ilerleyen bir süreci (formül çözümü, tarih sırası) anlatmak içinse düz notlar ya da Cornell yöntemi daha uygundur. İki yöntemin farklarını Cornell mi, zihin haritası mı? sayfasında karşılaştırdık.

Adım adım zihin haritası

1. Sayfayı yatay çevir, merkeze konuyu yaz

Kağıdı yatay çevir ve ortaya konunun adını yaz; istersen yanına küçük bir çizim ekle. Yatay sayfa, dallara iki yanda da yer bırakır. Konuyu dar tut: "Biyoloji" yerine "Hücre bölünmesi" gibi bir başlık haritayı okunaklı tutar.

2. Ana dalları çiz

Konunun ana başlıklarını merkezden çıkan kalın dallara yaz. Üç ile yedi arasında ana dal çoğu konu için okunaklı kalır. Ana dalları saat yönünde yerleştirmek, haritayı okurken bir sıra izlemeni kolaylaştırır.

3. Alt dallara anahtar kelime yaz

Her ana dalın ucundan daha ince dallar çık ve her dala bir ya da iki kelime yaz. Cümle yazmamak haritanın sade kalmasını sağlar; kelimeyi gördüğünde gerisini hatırlamaya çalışmak da tekrarın bir parçasıdır. Kelimeyi dalın üzerine yazmak, dalla kelimenin bağını açık bırakır.

4. Renk ve simge kullan

Her ana dala bir renk vermek, haritanın hangi bölümüne baktığını hemen anlamanı sağlar. Küçük simgeler (ünlem, soru işareti, yıldız) önemli ya da anlaşılmamış yerleri gösterir. Bir kavramı küçük bir çizimle göstermek de kelime yazmaktan çoğu zaman daha hızlıdır.

5. Dallar arasında bağ kur

Farklı dallardaki iki fikir birbiriyle ilgiliyse aralarına kesik çizgiyle bir ok çiz. Bu bağlar, zihin haritasını düz bir listeden ayıran şeydir.

6. Haritayı gözden geçir

Bitirdiğinde haritaya bir adım uzaktan bak. Kalabalık bir dal varsa onu ikiye böl; boş kalan bir dal, konunun eksik çalıştığın yerini gösterebilir. Tekrar ederken haritayı kapatıp boş bir sayfaya baştan çizmeyi dene; hatırlayamadığın dallar çalışman gereken yerlerdir.

Örnek: su döngüsü zihin haritası

Fen dersinde su döngüsü konusu için çizilmiş bir harita şöyle kurulur. Merkezde "Su döngüsü" yazar ve yanında küçük bir damla çizimi vardır. Merkezden dört ana dal çıkar, her biri farklı renktedir:

Ana dal	Alt dallar
Buharlaşma	Güneş ısısı, deniz ve göller, terleme (bitkiler)
Yoğuşma	Su buharı soğur, bulut, sis
Yağış	Yağmur, kar, dolu
Toplanma	Yüzey akışı, nehirler, yeraltı suyu

Toplanma dalındaki "deniz" ile buharlaşma dalındaki "deniz ve göller" arasına kesik çizgiyle bir ok çizilir; bu ok döngünün başa döndüğünü gösterir. Anlaşılmayan "terleme" kelimesinin yanına bir soru işareti konur. Haritanın tamamı tek sayfaya sığar ve tekrar ederken dört ana dalı ve altlarını boş bir sayfaya yeniden çizmeye çalışırsın.

Tekrarda zihin haritasını kullanmak

Zihin haritası yalnız not almak için değil, tekrar etmek için de kullanılır. Bir üniteyi bitirdiğinde ders notlarına bakmadan konunun haritasını çıkarmayı dene. Hatırladığın dalları yaz, sonra notlarını açıp eksik kalanları farklı bir renkle ekle. Farklı renkteki dallar, bir sonraki tekrarda önce bakman gereken yerleri gösterir.

Sınava yakın dönemde her ünitenin haritasını tek sayfada tutmak, bütün konuları kısa sürede gözden geçirmeni sağlar. Haritayı bir arkadaşına dal dal anlatmak da hangi bağlantıyı gerçekten kurduğunu, hangisini ezberlediğini ortaya çıkarır.

Sık yapılan hatalar

Dallara cümle yazmak

Uzun cümleler haritayı kalabalıklaştırır ve dalların birbirine bağını gizler. Bir dal iki kelimeye sığmıyorsa onu alt dallara böl.

Çok fazla ana dal açmak

On ana dalı olan bir harita, merkezde toplanmış bir liste gibi görünür. Ana dallar çoğaldıkça bazılarını ortak bir başlık altında birleştir.

Sayfayı dikey kullanmak ve kenara sıkışmak

Dikey sayfada dallar kısa sürede kenara dayanır ve harita bir yana yığılır. Yatay sayfa ve merkezde küçük bir başlık, her yöne eşit yer bırakır.

Haritayı ayrıntılı notun yerine koymak

Zihin haritası bir özet ve bağlantı aracıdır. Tanımlar, formüller ve uzun açıklamalar için ayrıntılı nota yine ihtiyacın olur; haritayı onların özeti olarak kullan.

Bağlantıları atlamak

Dallar arasında hiç ok yoksa harita iç içe geçmiş listelerden ibarettir. Çizimi bitirince "hangi iki dal birbirini etkiliyor?" diye sor.

Kağıtta zihin haritası

Çizgiler dalların yönünü kısıtlamasın diye boş ya da noktalı kağıt tercih edilir. Şablonu yatay yönde ve A4 ya da A3 boyutunda indirirsen dallara daha çok yer kalır:

Renkli kalemlerin varsa her ana dala bir renk ayır. Renkli kalem yoksa ana dalları kalın, alt dalları ince çizmek de aynı ayrımı sağlar.

Uygulamada zihin haritası

Fudenote'ta yeni bir serbest not açıp kağıt türü olarak boş ya da noktalı sayfayı seçersen aynı haritayı tablette ya da telefonda kurabilirsin:

• Kalemler ve renkler: Ana dalları kalın bir kalem ya da fırçayla, alt dalları ince kalemle çiz; her ana dala ayrı bir renk ver. Önemli kelimeleri fosforlu kalemle işaretle.
• Şekiller ve metin kutusu: Merkezdeki konuyu bir daire ya da kareyle çevirebilir, el yazısının yanına klavyeyle metin ekleyebilirsin.
• Kement (lasso): Kalabalıklaşan bir dalı seçip boş bir yere taşıyabilir, gerekirse döndürebilirsin. Kağıtta silip baştan çizmen gereken düzeltmeler böylece kısa sürer.
• Yakınlaştırma: Küçük alt dallara yazarken sayfayı yakınlaştır.
• Dışa aktarma: Bitmiş haritayı PDF olarak dışa aktarıp yazdırabilir ya da paylaşabilirsin.

Haritayı ilgili ders notlarıyla aynı klasörde tutmak, ünite özetini ayrıntılı notların yanında bulmanı sağlar. Elle yazılmış sayfaların içindeki yazı aranmadığı için nota konuyu anlatan bir ad ver. Kalemleri ve araçları el yazısı ve çizim sayfasında ayrıntılı bulabilirsin.